Categorieën
Kerk

‘vleesch noch visch’

Anthony Ruijtenbeek

Zowel hoofdschuddend als glimlachend heb ik de reacties rondom de Nacht van de theologie gevolgd. En dan bedoel ik niet zozeer die van de gebruikelijke ‘incrowd’ rondom de organisatie, maar de reacties vanuit wat je zou kunnen de ‘refogelische zuil’ (grofweg het ND, de EO en de CU). Net zoals vorig jaar werd er een brave vertegenwoordiger van het heersende links-vrijzinnige establishment gekozen; Erik Borgman.

Vakinhoudelijk kan men van Borgman zeggen dat het een degelijke denker is die bekend is met z’n klassieken. Met enig recht kan men zeggen dat hij in het Nederlands taalgebied dé erfgenaam is van het werk van Schillebeeckx. Voor protestanten die Schillebeeckx niet kennen zou men, héél grofweg, hem enigszins kunnen vergelijken met Harry Kuitert. Beide probeerden een brug te slaan tussen hun respectievelijke kerken en de toenmalige tijdsgeest.

Het verschil is dat het inhoudelijke corpus van de dogmatische leer in de Rooms Katholieke Kerk wat meeromvattender is dan in de toenmalige gereformeerde kerk en de huidige Protestantse Kerk Nederland. Dat zorgt ervoor dat Kuitert meer systematisch redeneert. Schillebeeckx bleef proberen de ‘taal’ van de katholieke leer en de eisen van de tijdsgeest te harmoniseren, wat weliswaar teksten oplevert die soms grenzen aan de poëzie, maar weinig concreet toepasbaar zijn.

Anno nu kunnen we concluderen dat beide hun doel niet gehaald hebben. Kuitert heeft het christendom vaarwel gezegd en de theologie van Schillebeeckx wordt tegenwoordig vooral als verouderd beschouwd. Wat ook meespeelde, was dat de beweging die ze vertegenwoordigden ‘vleesch noch visch’ was. Hoe men ook z’n best deed, het was voor progressieven buiten de kerken te ‘tam’ en teveel een surrogaat, dan kon je beter voor het origineel kiezen.

Echt serieus genomen werden ze ook niet door de linkse voorhoede. Eigenlijk vervulden ze de rol van de ‘goede Duitser’ in oude oorlogsfilms, of die van Alexander Dubček en Michael Gorbatsjov. Ook liep men vaak nét een paar stapjes achter de actualiteit aan.

De theologie van Borgman lijkt er op gericht om het ‘Nederland droomland’ van de jaren ’90 in een kaasstolp te stoppen en te conserveren. Door verschillende thema’s uit de mystieke theologie (via negativa, radicale ‘andersheid van God’) toe te passen in de systematische theologie, wil hij de scherpe kantjes van de katholieke leer af halen, zodat het aanvaardbaar wordt voor de zinzoeker; ‘zin’, het cadeautje voor iemand die verder alles al heeft. Ook hier weer het typische verschijnsel dat voor hem de dogmata van de Rooms Katholieke Kerk niet vloeibaar genoeg kunnen zijn, terwijl de tijdsgeest van de jaren ’90 in beton gegoten moet worden. En uiteraard is het té derivatief om aantrekkelijk te zijn voor buitenstaanders.

Even los van de waarheidsvraag, welke toch uiteindelijk doorslaggevend zou moeten zijn, wat trekt protestanten uit bovengenoemde groep hier toch zo in aan?

Ik keek altijd met een wat gemengde blik tegen zowel Evangelischen als Gereformeerden uit de kleine oecumene (GKv, NGK, CGK) aan. Enerzijds was het een beetje vreemd volk wat half buiten de maatschappij leek te staan, anderzijds hadden ze juist door die ‘reservaatswerking’ bepaalde zaken bewaard die in de rest van onze maatschappij wat verloren leken te gaan. En juist dat probeert men in mijn ogen in een hoog tempo kwijt te raken. Natuurlijk is het goed om open te blijven staan voor ontwikkelingen in de maatschappij, maar is het nu nodig om alle eigenheid overboord te gooien om een kopie van een aftreksel van een derivaat te worden?

Een heel recent voorbeeldje ter lering maar vooral vermaak stond recent op Goedgelovig.nl. Het artikel, een toespraak van Reinier Sonneveld, hanteert weliswaar nog het typisch evangelische jargon, zoals een buitenstaander als ik dat kent: veel demagogie, inhoudelijk arm met de nodige fouten en een toon alsof je achter iedere zin in gedachten een luid ‘amen’ hoort zeggen.

Maar wie de argumentatie nader bekijkt, ziet dat deze in de kern zo postmodern en relativistisch is als mogelijk. Ik wil de schrijver wel een tegenvoorspelling bieden: als deze lijn zich doorzet, dan zullen zijn kinderen geen christenen maar ‘zinzoekers’ zijn. Liever echt dan namaak.

Anthony Ruijtenbeek is katholiek blogger en publicist

Naschrift: Terecht wijst Ad Geerling erop dat Harry Kuitert niet hervormd is. Kuitert is gereformeerd. Is in de tekst aangepast.
Vrijzinnig Evangelisch beschouwt dit artikel als gespeeld op de bal. In de kern komt de redenatie hier op neer: Als je het geloof aanpast aan de tijdgeest giet je uiteindelijk de dogmatiek van de tijdgeest in beton. Als je echter je eigenheid bewaart, dan kan je ook aantrekkelijk zijn voor buitenstaanders.

Door Evert te Winkel

Initiatiefnemer van Vrijzinnig Evangelisch. Ooit een wat zurige bijna-ex-evangelische, inmiddels opbouwend-kritisch evangelisch. Probeert aardiger te zijn.

12 reacties op “‘vleesch noch visch’”

Wat een vreemde diffamering van integere mensen. Unfair tegenover de nagedachtenis van Schillebeeckx, tegenover Borgman, maar ook zijdelings tegenover Reinier Sonneveld. Bovendien heeft het verhaal de geur van de pot die de ketel verwijt dat ie zwart ziet: fouten bij Sonneveld? Kuitert in de Nederlands Hervormde Kerk plaatsen, is ook een ernstige fout.
Jammer. Het zou prettiger zijn als het over de zaken zou gaan. Om het in termen van de tijd te zeggen [EK2012]: speel de bal en niet op de man.
AdGeerling.

Er had moeten staan ‘toenmalige Hervormde en Gereformeerde kerk’ omdat Kuitert één van de voortrekkers van SoW was, maar dit is in de oorspronkelijke tekst die ik heb aangeleverd, kennelijk weggevallen. Dus dat is een terecht punt. Wbt. Sonneveld, een paar duidelijke fouten:

“in de jaren 90 kwam de beroemde ‘oecumene van het hart’ goed op gang”

Jaren ’90 moet overduidelijk jaren ’70 zijn met een aanloop al in de jaren ’50 en een neergang in de jaren ’80. Dat het daarna nog eens dunnetjes is overgedaan in kleinere stromingen doet daar niets aan af.

“De voetbalvelden van de kerkelijke verdeeldheid dampen nog wat na, maar zijn verlaten en het elftal staat inmiddels op een ander toernooi”

Sorry? Er is inmiddels meer sprake van een synthese. De grootste kerken onderkennen het belang van de oecumene enerzijds maar de tendens ligt op het moment, zelfs voor de PKN, toch meer richting eigenheid. Denk bv. aan ‘Dominus Iesus’ en de reacties uit het mainstream Protestantisme en de Oosters-Orthodoxe hoek. Ten onrechte wel gezien als een ‘oecumenische winter’, maar m.i. meer een kwestie van, weliswaar bezield, pragmatisme.

“…Hier en daar gebeurt dit overigens al, zij het vooralsnog clandestien.”

Als men een kind wil laten opdragen in de PKN, toch nog echt de grootste protestantse kerk, is daar niets clandestiens aan.

Het zou trouwens correcter zijn om niet ‘kinderdoop’ en ‘volwassenendoop’ tegenover elkaar te zetten, maar eerder de geloofsdoop en de heilsdoop, of in het geval van dit specifieke artikel, de gereformeerde verbondsdoop (die ook aan volwassenen wordt toegediend). Het is slechts een zichtbare uiting van compleet verschillende theologiëen die veel verder doortreken dan alleen op dit punt. En dat is ook o.m. wat er in de kern van het artikel zo postmodern aan is; twee tegengestelde waarheden die kennelijk toch allebei waar zijn?

“Als de Bijbel duidelijk was geweest, hadden we onderhand echt wel overeenstemming bereikt.”

Geen rechtstreekse fout te noemen, maar zéér opmerkelijk. De kerntheologie van de doop (enkelvoud) was in de vroege Kerk al duidelijk vóór dat de eerste Bijbelse canon compleet was, voor de vastlegging van de hoofdpunten v/d Christologie en voor de erfzonde. Van ‘sola scriptura’ had men echter nog nooit gehoord. (of men moet Marcion als een voorloper beschouwen). Ik ben benieuwd of Sonneveld dit ook bijzaken vind?
“Wat een vreemde diffamering van integere mensen.”

En waar zit die defamering dan in? Ik stel hun ideologische uitgangspositie ‘im frage’, niet hun vakmanschap. We zijn straks een halve eeuw verder, enige kritische reflectie lijkt me onderhand niet verkeerd.

Ik ben niet uit op reclame voor mijn blogje. Wil alleen maar waarschuwen voor deze persoon, die zo’n beetje alle opiniesites bombardeert met quasi-intellectueel geneuzel en aanvallen op alles wat in zijn ogen ‘vrijzinnig’ is. De man komt vrijwel nergens aan de bak, alleen nog maar bij het ultraconservatieve Katholiek Nieuwsblad. Serieuze media hebben inmiddels een ‘Ruijtenbeek-alarm’ om te voorkomen die ie door de mazen van het net glipt en (weer) in een opinierubriek te keer kan gaan.

@Rianne Verhoeven
Of er (al dan niet serieuze) media zijn die op basis van de persoon die een opinie schrijft deze wel of niet accepteren is volgens Vrijzinnig Evangelisch geen inhoudelijke overweging. Dit artikel is op inhoudelijke gronden geaccepteerd voor deze website. En het is zeker niet ondenkbaar dat er in de toekomst meer artikelen zoals deze van Anthony Ruijtenbeek op deze website verschijnen. Overigens ben jij ook altijd welkom om (onder eigen naam!) artikelen in te sturen die 1. binnen de inhoudelijke categorieën van deze site vallen en 2. op de bal gespeeld zijn en niet op de man.

Beste Peter,

Ik herken me niet in de uitspraak dat verschillende media mij zouden boycotten, tot nog toe heb ik slechts meegemaakt dat één stukje geweigerd werd (terecht), ook in de door jou beschreven houding t.o.v. ‘vrijzinnigheid’ (wat een containerterm trouwens) herken ik weinig. Inhoudelijk kan ik Kuitert b.v. enorm waarderen. Over de rest zal tzt. wel duidelijkheid komen.

Maar belangrijker; ik zou je willen uitnodigen om, als je toch kennelijk zoveel moeite wil doen om me overal op het net te volgen, eens inhoudelijk op het verhaal boven in te gaan. Dit zou ook het beeld weerspreken dat je slechts een persoonlijke vete wil voeren. 😉