Categorieën
Kerk

Kerk van nu, 1: Bijeenkomst en overtuiging

Katholieke st. Martinusparochie in Oud-Zevenaar, foto Evert te Winkel
Katholieke st. Martinusparochie in Oud-Zevenaar, foto Evert te Winkel

De meest gebruikelijke definitie van ‘kerk’, de traditionele ekklésia, is de gemeenschap of bijeenkomst van gelovigen, zoals de Nederlandse Geloofsbelijdenis (pdf) in artikel 27 zegt: „een heilige vergadering van de ware gelovigen in Christus.” De vraag wat een kerk is, staat voorop bij elk mogelijk onderzoek naar de rol en de betekenis van een online kerk. Daar begint elke overdenking, in latere artikelen ga ik uitgebreider in op de online kerk zelf.

De bekende Encyclopedie voor zelfstudie, die gebruik ik vanwege uitgebreidheid liever dan een woordenboek, legt uit dat de term kerk „allereerst de gemeenschap der christenen” beduidde, „hetzij de plaatselijke, hetzij de over heel de wereld in hetzelfde geloof in Christus bijeenhorende christenen (gemeenschap der heiligen).” Daarna gaat de encyclopedie in op de breuken, waaruit verschillende kerkgenootschappen voortkwamen, met ieder een eigen organisatie en belijdenis. Klaarblijkelijk hebben bijeenkomst en overtuiging met elkaar te maken.

Is daarmee iedere bijeenkomst van gelovigen een kerk? Vanuit sommige perspectieven is dat zeker het geval, bijvoorbeeld van een staatsrechtelijk oogpunt, maar daarmee is het perspectief op kerk-zijn mijns inziens te beperkt.

Wat is een kerk?
Na de uitstorting van de Heilige Geest ontstaat in Jeruzalem de eerste christengemeente, waarvan in Handelingen 2:42 gezegd wordt: „Met volharding blijven ze bij het onderricht van de apostelen, de onderlinge gemeenschap, de breking van het brood en de gebeden.”

De bijeenkomst van de heiligen, de ekklésia dus, heeft in dit deel van Handelingen de volgende inhoudelijk verschillende elementen: kennisoverdracht, samenzijn, samen eten (het is niet ondenkbaar dat hier de Eucharistie mee wordt bedoeld) en gebed. De kerk heeft is dus niet slechts een bijeenkomst, maar is een bijeenkomst van gelovigen, waarbij de kerk bepaalde kernelementen hebben die terugkeren.

Deze elementen zijn geen toeval; de overtuiging, het samenzijn en –eten en de gebeden onderscheiden hen van andere groepen. Ik realiseer me, maar dat is misschien wat technisch, dat het ook voor religieuze groepen, zoals christenen, zoals de kerk dus, belangrijk kan zijn om zich door overtuiging en gedrag van andere groepen de onderscheiden, daar ga ik later op in.

Girard
Een andere maar niet geheel onvergelijkbare indeling als in Handelingen kom je tegen bij René Girard, als hij de religieuze wortels van cultuur probeert bloot te leggen. Religie, -dat is niet helemaal hetzelfde als kerk- bestaat uit drie pijlers: De religieuze mythen, verboden en riten (p.47). Die mythen zijn bij Girard verboden aan een ‚oergebeuren’, waarbij een potentieel maatschappij-ontwrichtende ruzie opgelost werd door middel van een zondebok, die zowel God als de Duivel voorstelt. De zondebok, een mens, werd allengs vervangen, volgens Girard, door het offeren van dieren. Regels werden verzonnen om ruzie te voorkomen. Op deze manier moest religie de maatschappij in toom houden en deze rust en structuur geven.

René Girard over de ontwikkeling van zijn geloof

Godsdienstsocioloog Dobbelaer omschrijft godsdienst als „een coherent geheel van opvattingen, symbolen en rituele praktijken dat in een bovennatuurlijke entiteit is verankerd.” Anders dan bij Girard maakt hij duidelijk onderscheid tussen godsdienst en religie, religie is bij hem een ‚zingevingssysteem.’ (p. 294)

In toelichting op de Nederlandse Geloofsbelijdenis schrijft J. Hessels Mulder (Altijd bereid tot verantwoording, p. 154): „Maar deze Kerk (die niet aan een instituut verbonden is) is tegelijk altijd zichtbaar, in bediening van Woord en sacrament, in belijdenis en levenswandel.” Artikel 29 van de geloofsbelijdenis zegt noemt drie elementen die onderscheidend zijn voor de ware kerk: De zuivere prediking van het evangelie (denk aan mythe, zoals bij Girard), de bediening van de sacramenten (Girard gebruikt hier de term riten) en de tucht (Girard noemt hier de verboden).

Handelingen
De verschillende denkers over de rol van de kerk benoemen allemaal zowel rituelen als opvattingen, Girard noemt de laatste ‚mythe’, zonder hier een waardeoordeel in te stoppen. Zelf gebruik ik in mijn reactie op Henk Medema de termen gemeenschap, ritueel en overtuiging, waarbij ik ethiek als een eventueel vierde element noem.

Het is niet zo dat al deze elementen perse even zwaar wegen, het in Handelingen genoemde ‚gebed’ kan gemakkelijk onder ritueel én onder gemeenschap gerekend worden. De eucharistie bevat alledrie, maar heeft weer weinig met ethiek te maken. De Nederlandse geloofsbelijdenis legt de nadruk duidelijk op de elementen overtuiging en gemeenschap.

In volgende artikelen ga ik in op de betekenis van deze elementen, de kerk als missiologisch project, het verband tussen Simple Church en online kerk en als laatste plaats ik mijn opvattingen over online kerk-zijn in het eerder geschetste kader.

 De kerk van nu:

Hoe ziet de online kerkelijke community van de toekomst eruit? Henk Medema noemde op zijn blog een aantal goede en belangrijke elementen daarvan. Zijn blog vormt een beginpunt voor een uitgebreidere overdenking van de vraag: Wat is het ding kerk in relatie tot de online wereld? Lees alle artikelen die over de online kerk verschijnen hier. Reacties zijn welkom, hieronder of via de mail: e.tewinkel [at] vrijzinnigevangelisch.nl

Door Evert te Winkel

Initiatiefnemer van Vrijzinnig Evangelisch. Ooit een wat zurige bijna-ex-evangelische, inmiddels opbouwend-kritisch evangelisch. Probeert aardiger te zijn.