Categorieën
Cultuur

Is niks, is neger

Karikatuur van Afro-Amerikaanse man, 1890. Foto: Historical Stock Photo's
Karikatuur van Afro-Amerikaanse man, 1890. Foto: Historical Stock Photos

De discussie rond Zwarte Piet opende een blik aan onvervalst racisme, en dan heb ik het nog niet eens over Gordon met zijn ‘nummer 39 met lijst’, maar het mailtje die Jeffrey Koorndijk per ongeluk kreeg, is in veel opzichten typerender voor het racisme in Nederland.

Jeffrey Koorndijk solliciteerde bij een elektronicabedrijf, werd afgewezen en de medewerker mailde een uitleg daarvoor naar de eigenaar van het bedrijf. Dat dacht hij tenminste, het bericht kwam in de mailbox van Koorndijk. De inhoud:

“Heb nog even gekeken, is niks. Ten eerste een donker gekleurde (neger). En op zijn cv weinig tot geen ervaring met computers enz.”

Inmiddels heeft het mailtje onder meer de NOS en de Volkskrant gehaald. Dit soort racisme komt niet vaak naar boven, volgens mij niet omdat het niet voorkomt, maar omdat het alleen bij vergissing naar buiten komt. Het is niet onredelijk om te denken dat dit slechts het topje van de ijsberg is. Of, zoals De Volkskrant meldt: 1 op de 5 studenten heeft discriminatie ervaren bij sollicitaties.

Eigen volk eerst
Hoe kan het dat het progressieve Nederland nog zoveel discriminatie kent? Zijn we dat in Nederland niet allang ontgroeid? Blijkbaar niet. De reden daarvoor is niet zo ingewikkeld: discriminatie en racisme zijn ingebakken. Zo meldt Eduardo Bonilla-Silva (p. 1&2) dat ondanks de claim van Amerikanen dat zij kleur niet zien, ‘zwarten’ en andere minderheden drie keer zo vaak arm zijn, meer dan veertig procent minder verdienen. Op vrijwel ieder gebied van het maatschappelijk leven lopen zij ver achter. Hij concludeert: Er zijn weliswaar geen racisten in de Verenigde Staten, maar racisme is er weldegelijk. Met de vakterm ‘aversive racism’ wordt dit verklaard als: door de cognitieve mechanismen voor het verwerken van informatie en de racistische Amerikaanse cultuur is racisme eerder de uitzondering dan de regel.

“Ignorance and prejudice are the handmaidens of propaganda. Our mission, therefore, is to confront ignorance with knowledge, bigotry with tolerance, and isolation with the outstretched hand of generosity. Racism can, will, and must be defeated.”

Weliswaar is het racisme in Nederland al jarenlang grotendeels uit de cultuur verdwenen, of Zwarte Piet daadwerkelijk een racistisch element is, laat ik even buiten beschouwing, maar de cognitieve mechanismen zijn niet zomaar veranderd. Die mechanismen zijn ook goed te verklaren vanuit de bekende Nederlandse gezegden als ‘het hemd is nader dan de rok’. Traditioneel is zorg voor ouders en nageslacht een belangrijke deugd, familie gaat voor vreemden.

Mimesis
Om de werking van dit mechanisme te beschrijven, is de term mimesis (pdf) in het leven geroepen, een uit het Grieks geleende term die spiegelen betekent. Door middel van spiegelneuronen spiegelen mensen elkaars gedrag automatisch. Dat is ook het voornaamste wat bij opvoeding gebeurt: kinderen doen veel meer wat ouders hen voordoen, dan wat ouders hen vertellen.

Wat die spiegelneuronen ook veroorzaken, is dat mensen het gedrag van mensen die op hen lijken veel eerder overnemen dan dat van mensen die niet op hen lijken. Sterker, we vinden mensen die op ons lijken, eerder aardig dan mensen die niet op ons lijken. Wij zien kleur misschien niet, maar onze hersenen zien die wel.

Bewust
‘Is niks, is een neger’. We zullen het in veel gevallen niet hardop zeggen of zelfs denken. Maar onbewust zal dit soort denken veel voorkomen. Racisme is natuurlijk. En het ligt voor de hand dat bedrijven uit zichzelf niet iemand met een zwarte huidskleur in dienst zullen nemen, als dat tot verlies van klanten leidt.

“I have a dream that one day little black boys and girls will be holding hands with little white boys and girls.”

Als we het over moraal hebben, dan zullen we ons steeds de vraag moeten stellen of dat wat natuurlijk is, ook goed is. Veel natuurlijke dingen zijn goed, laten we dat voorop stellen. Wat racisme betreft: Alle mensen zijn broeders. Zorg geldt niet alleen voor de het eigen volk, maar ook voor de ‘vreemdeling en bijwoner’, zegt de joodse ethiek. ‘In Christus is geen onderscheid tussen Jood en Griek, zegt Paulus. Racisme is weliswaar natuurlijk, maar ook afkeurenswaardig. Het natuurlijke in de mens moet gecultiveerd worden, het goede moet versterkt en het kwalijke in de mens verzwakt.

Niet racistisch zijn en racisme uitbannen in je eigen leven en in de maatschappij, kost moeite. Uit onszelf zal de neiging tot racisme niet verdwijnen. Zolang de maatschappij moeite heeft met gekleurde minderheden, bedrijven deze minderheden niet in dienst nemen, de minderheden meer werkloos zijn, op de minderheden neergekeken wordt vanwege deze werkloosheid en hen luiheid wordt verweten, enz. zal het racisme niet afnemen. Het kost moeite op racisme uit te bannen, dat vergt veel mentale kracht en bewustwording. Al zijn we geen racisten: laten we kleur zien en bewust omarmen. Anders komen we nooit van ons racisme af.

Quotes komen van Goodreads.com

Naschrift: 28 november 2013, 15.20 uur: De eigenaar van het bedrijf noemt het tegenover ANP een grap. Tsja.

Naschrift 28 november 2013, 19.37 uur: Racisme is geen zaak van spiegelneuronen, maar een blank probleem, zegt deze hoogleraar.

Ik breng het wat cynisch, er zit wel wat in. Maar ik geloof niet dat ik me er helemaal in kan vinden, racisme is weliswaar onder blanken en in westerse cultuur een groot probleem, als blanke heb ik en extra grote verantwoordelijkheid, maar racisme komt ook onder andere groepen voor. Verschil is wel: Zij zij vaak minder machtig.

Naschrift 27 augustus 2014, 12.35 uur: De Arnhemse rechtbank veroordeelt de medewerker die Jeffrey Koorndijk afwees op basis van zijn huidskleur tot veertig uur taakstraf en een schadevergoeding van 981 euro. De rechter gaat niet mee in de bewering dat het om een grap gaat. Terecht, lijkt me.

Door Evert te Winkel

Initiatiefnemer van Vrijzinnig Evangelisch. Ooit een wat zurige bijna-ex-evangelische, inmiddels opbouwend-kritisch evangelisch. Probeert aardiger te zijn.

1 reactie op “Is niks, is neger”

“(…) laten we kleur zien en bewust omarmen.”

Ik herinner me een aflevering van Oprah, zo’n jaar of twintig geleden. Een psychologe liet een zwarte en blanke Amerikaan naast elkaar staan en vroeg aan het publiek om verschillen op te noemen.

“De linker is groter.”
“Hij draagt een bril.”
“Die ene is ouder.”
“Hij draagt een pak.”
enz enz…..

NIEMAND die durfde te zeggen wat meteen als eerste in het oog springt. Die psychologe legde toen uit dat net doen of je kleurenblind bent, absoluut niet werkt.

Wat werkt is het overbruggen (en omarmen, inderdaad) van verschillen, niet het ontkennen ervan.