Categorieën
Kerk

Kerk van nu, 3: Bron of muur?

Katholieke st. Martinusparochie in Oud-Zevenaar, foto Evert te Winkel
Katholieke st. Martinusparochie in Oud-Zevenaar, foto Evert te Winkel

Een kerk die de drie elementen overtuiging, ritueel en gemeenschap voldoende aandacht geeft en waar deze elementen in het gehele kerk-zijn verweven zijn, geeft rust en zorgt voor een stabiel en evenwichtig geloofsleven. Is een dergelijke kerk ook missionair aantrekkelijk en voor hoeverre dient er voor missionaire doeleinden water bij de wijn gedaan worden?

Bas van der Graaf, predikant van de Amsterdamse Jeruzalemkerk hanteert in een bijzonder interessante recensie van Sake Stoppels’ Oefenruimte de metafoor van schapen rond een bron:

„[De veeboeren in Australië] weiden grote kudden, op enorme grasvlakten, waarbij er geen denken aan is om de kudde door en hek bijeen te houden. De dieren worden daarom naar een bron gebracht en dan losgelaten. De verschillende dieren verwijderen zich al grazend op verschillende afstand van de bron, maar keren daar altijd weer terug. Zo hopen we dat onze gemeenschap vanuit de bron van het Evangelie (en dus niet door  een kerkelijk hek) verbonden wordt.”

Discipelschap
Sake Stoppels, legt Van de Graaf uit, kiest voor een tweede spoor, waarin weliswaar veel ruimte is, maar ook tucht, er is onderscheid tussen een binnen en buiten de gemeenschap, de ruimte die er is moet gevuld worden door het oefenen van discipelschap. Zo zou Stoppels ook suggereren om een leefregel voor de gelovigen in te stellen.

»Eén van de allerbelangrijkste principes bij missionair gemeente-zijn, is de ‘rand’. […] De meesten van degenen die relatief open staan voor het christelijk geloof zullen zich menselijkerwijs gesproken in deze ‘rand’ bevinden.«

Bas van der Graaf ontdekt tot zijn verrassing dat het betoog van Stoppels hem inspireert om meer te focussen op discipelschap en verantwoordelijkheid. Tegelijk is een te sterke nadruk op ‚commitment’ in het Amsterdam waar vrijheid en autonomie erg belangrijk zijn voor velen een afknapper, schrijft hij. Ik heb het boek van Stoppels vooralsnog niet gelezen, maar als enigszins conservatieve denker neig ik meer naar deze tweede stroming dan naar de bronmetafoor van Van de Graaf.

Minimumvereisten
De insteek van Teun van der Leer (Idea, oktober 2007) is vanuit beide posities interessant: aan de ene kant pleit hij voor een kerk die dunner moet, minder instituut, het uitzenden, de missie, gaat aan de kerk vooraf, aan de andere kant gaat hij ook in op hoe dun de kerk eigenlijk mag worden. In grote lijnen is hij het dus eens met Van der Graaf, de gelovigen moeten vooral naar buiten gaan, zij zijn gezonden, de grenzen zijn tamelijk vloeibaar. Maar ergens, zegt hij, is er ook een ecclesiologisch minimum, daalt de kerk daaronder: dan houdt zij op kerk te zijn.

»Wanneer een kerk geen ‘rand’ van betekenis heeft, zal haar eerste taak of missie moeten zijn: het creëren van een rand. Dat wil zeggen: contacten leggen en openingen maken in het eigen leven.«

De kern en de bron van de kerk is Christus, schrijft Van der Leur, ook geheel in lijn met Van der Graaf. Maar, voegt hij hieraan toe: De vergadering van gelovigen geldt ook voor het verleden, de kerk neemt ook een traditie met zich mee; de kerk bewaart wat zij heeft gekregen en anticipeert op wat er komt.

Gevestigde kerken, verwijt hij deze, zijn vaak te weinig flexibel en anticiperen te weinig op de veranderende toekomst. Nieuwe kerkvormen zijn vaak veel flexibeler, schrijft Van der Leer (hoewel mijn ervaring anders zou zeggen), maar veronachtzamen dat wat zij hebben gekregen, de continuïteit loopt gevaar: „Nieuwe planten met weinig wortels groeien over het algemeen wel snel, maar nooit lang,” schrijft hij. Ook ontstaat in deze kerken al snel weer een eigen cultuur die heilig verklaard wordt, wat de missionaire slagkracht schaadt. Van der Leer vat zijn ecclesiologisch minimum als volgt samen:

„Kerk is daar waar ‘twee of drie’ samen zijn geroepen (A) en
in verbondenheid met de kerk van alle tijden en van alle plaatsen (B)
belijden dat Jezus HEER is (C)
en vormen zoeken (D) om zijn heerschappij (C)
in steeds weer nieuwe situaties (E)
door de kracht en de gaven van de Heilige Geest (F)
gestalte te geven (D).”

Een vierde element
Dit ecclesiologisch minimum vergelijken met mijn drie elementen overtuiging, gemeenschap en ritueel laat iets heel erg interessants zien. Mijn element gemeenschap komt grofweg terug in A en B en enigszins in E, de overtuiging komt bij hem terug in C en de vorm, ik zou dat allemaal onder ritueel rekenen, is element D. F komt in mijn indeling niet voor en wel omdat in principe een onkenbaar element is. Wat dat betreft ben ik misschien wel een te seculier denker. Dat gezegd hebbende: een kerk zonder God dient geen doel, want het is God die de vergadering bijeenroept. Daarbij wil ik wel aanteken dat God, Jezus of Heilige Geest in mijn ogen niet een soort vierde element zijn, maar dat zij de kern vormen van dat wat de kerk is. God is als het ware de veronderstelling, God is waarom wij bij elkaar komen. God heeft het nodig dat wij bij elkaar komen en wij komen niet bij elkaar om onze eigen religieuze behoeften te bevredigen.

»In de Osmose-kerk bestaat weerstand tegen een ‘je-bent-binnen-of-buiten’-denken. Over het komen tot geloof en bekering wordt meer gedacht in termen van een proces dan een plotseling gebeuren.«

Ook online kerk vergt mijns inziens dit ecclesiologisch minimum, ongeacht of deze missionair moet zijn of juist gericht is op kerkelijk gemeenschap. Tegelijkertijd kan een online kerk een vorm zijn (D) waarin het geloof beleefd en geleefd kan worden. Hoe dit precies in elkaar steekt is van later zorg, ik bewandel in mijn volgende artikel eerst nog een zijpaadje: Simple Church en haar varianten.

 De kerk van nu:

Hoe ziet de online kerkelijke community van de toekomst eruit? Henk Medema noemde op zijn blog een aantal goede en belangrijke elementen daarvan. Zijn blog vormt een beginpunt voor een uitgebreidere overdenking van de vraag: Wat is het ding kerk in relatie tot de online wereld? Lees alle artikelen die over de online kerk verschijnen hier. Reacties zijn welkom, hieronder of via de mail: e.tewinkel [at] vrijzinnigevangelisch.nl

Quotes uit het op de Christelijk Gereformeerde Kerk gerichte advies Modellen voor evangeliserende kerken (pdf), auteur onbekend. Zoals de naam al meldt, bevat dit advies niet slechts interessante quotes, maar ook waardevolle informatie over verschillende kerkmodellen.

Door Evert te Winkel

Initiatiefnemer van Vrijzinnig Evangelisch. Ooit een wat zurige bijna-ex-evangelische, inmiddels opbouwend-kritisch evangelisch. Probeert aardiger te zijn.