Categorieën
Kerk

Kerk van nu, 5: Online gemeenschap

Katholieke st. Martinusparochie in Oud-Zevenaar, foto Evert te Winkel
Katholieke st. Martinusparochie in Oud-Zevenaar, foto Evert te Winkel

De aanloop naar het eigenlijke onderwerp van deze serie, online kerk, was lang, erg lang. Ik hoop dat het, nu ik eindelijk dit ontzettend belangrijke onderwerp aanroer, niet tegenvalt.

Samenvatting
In de eerdere stukken besprak ik hoe een offline kerk eruit dient te zien. Daarvoor zijn de drie elementen overtuiging, gemeenschap en ritueel essentieel. Die kerkelijke gemeenschap is er niet alleen voor zichzelf, maar ook voor God en voor buitenkerkelijken, voor God omdat zij door hem bij elkaar geroepen is, zoals Teun van der Leer betoogt, en buitenkerkelijken (bij gebrek aan een meer accurate term en zonder te impliceren dat binnenkerkelijken niet bereikt hoeven worden) omdat zij bereikt dienen te worden. Dit derde artikel gaat over hoe missionaire kerk in elkaar steekt en voor hoeverre er daarvoor afscheid van het kerkelijk karakter kan worden genomen. Daarbij kwam Van der Leer met een definitie van de kerk, die tamelijk nauw aansluit op mijn elementen overtuiging, gemeenschap en ritueel:

„Kerk is daar waar ‘twee of drie’ samen zijn geroepen (A) en
in verbondenheid met de kerk van alle tijden en van alle plaatsen (B)
belijden dat Jezus HEER is (C)
en vormen zoeken (D) om zijn heerschappij (C)
in steeds weer nieuwe situaties (E)
door de kracht en de gaven van de Heilige Geest (F)
gestalte te geven (D).”

Naar online kerk
Online, een ‚nieuwe situatie,’ ligt het voor de hand om ‚community’ en overtuiging te benadrukken. MijnKerk.nl heeft geprobeerd met de mogelijkheid van het branden van virtuele kaarsjes het ritueel ook vorm te geven, hoewel dit ritueel 1. een tamelijk kleine rol speelt in de christelijke traditie en nut en noodzaak hiervan niet breed gedragen wordt en 2. dit ritueel ingevuld is op een manier die vooral belangrijk is voor het aspect gemeenschap. Of dit een succes is: ik kan het niet beoordelen en wil dat ook niet, het proberen is respect waard (de rituelen bij de lancering van Mijnkerk laat ik even buiten beschouwing. Het gaat in dit geval om de structurele rituelen van de gelovigen). Ik focus mij in dit stuk op de eerste van de twee elementen ‚community’ en overtuiging. Overtuiging en geloofsgesprek spreken online denk ik voor zich en daarbij komt het gesprek over geloof en hoe dit te voeren ook binnen het aspect ,community’ aan de orde. Er zijn verschillende modellen mogelijk, met verschillende functies. Het sociale netwerk is daar één van.

Organisch en gemeenschap

datastroom, facebook, kerk van nu
Europese datastroom van Facebook, bron oorspr. bestand: zaleslaw.blogspot.com

Opvallend aan ‚social network’ Facebook is bijvoorbeeld dat deze site op een tamelijk organische manier functioneert. Het doet denken aan de metafoor met de schapen rond de bron, maar hier is eerder iedere deelnemer van Facebook zowel bron als schaap, vanuit verschillende perspectieven. Je bent zelf als Facebookgebruiker het middelpunt van je netwerk, dat in schema weer valt te geven als een spinneweb. In slechts enkele stappen ben je met de hele wereld verbonden. Het doet denken aan de wereldwijde verbondenheid van alle christenen.

Volgens Robin Effing (pdf), docent social media aan Saxion Enschede, is in Nederland tachtig procent van de bevolking op internet aangesloten en gebruikt twee derde daarvan sociale media, schrijft hij in 2010 in een artikel met aanwijzingen voor katholieke kerken om met social media om te gaan. Omdat social media in een geseculariseerd land zoals Nederland zo groot is, zorgt dit voor een ‚nieuwe situatie’ (E, de hoofdletters sluiten aan bij de bovenstaande elementen van Van der Leer), waar kerken nieuwe vormen voor moeten vinden om de kerk gestalte in te geven (D). Hij noemt verder een aantal voordelen voor de kerk: betrokkenheid vergroten bij elkaar en de kerk (B), betrokkenheid door de week (B), nieuwe gemeenschapsstructuren en contact met verloren doelgroepen (C).

Deze voordelen, willen aldus Effing niet zeggen dat online contacten kerkelijke samenkomsten kunnen vervangen. Wel kan het de gemeenschap versterken en de katholieke identiteit. Gevaren zijn anoniem schelden, gebrek aan persoonlijk contact en depersonalisatie, waardoor gewone omgangsvormen verdwijnen:

„Het geloof is mensen zeer dierbaar en de gelovige standpunten hebben betrekking op existentiële ervaringen. Deze heilige grond wordt helaas nog te vaak respectloos betreden. Ook roddels, geruchten en stemmingmakerij hebben op veel netwerken nog vrij baan.”

Effing pleit in het stuk voor pastorale aanwezigheid, naast gewone regulering, om zo het online kerkelijk leven te sturen en een veilige plek te maken.

IRL
In mijn visie is er nog een stap extra nodig en daarvoor laat ik mij inspireren door Effings bachelorscriptie Sociale netwerk-sites als middel voor gemeenschapsopbouw in de Rooms Katholieke Kerk (pdf), waarin hij, evenals ik in de voorgaande stukken deed, op de ecclesiologie van de kerk in zijn algemeenheid ingaat, alvorens zich op de online community te richten. In deze scriptie (p.35) gaat hij in op de gemeente als ‚volk van God’ en op de organisatiestructuur vanuit een sociologisch opzicht. De laatste gaat vooral over gezamenlijke identiteit. Die gezamenlijke identiteit en het zijn van Gods volk vergen, mijns inziens, een binding met lokale irl gemeenschap. Wanneer online en offline met elkaar verweven zijn, kunnen conflicten beter opgelost, kunnen praktisch en sacraal beter gescheiden en kan de religieuze identiteit beter zichtbaar gemaakt worden. Het onderscheid tussen een gemeenschap, waar men zich voortdurend mee identificeert, en een organisatie, waarvan vooral het nutsaspect belangrijk is, brengt hij naar voren.

Een aspect dat ik zelf graag naar voren breng, is dat de lokale gemeenschap bestaat uit grotendeels ongekozen mensen. Men verbindt zich bij bijvoorbeeld Facebook grotendeels met vrienden, soms met, soms zonder aanhalingstekens. Voor de kerk geldt dat niet: daar komt in principe iedereen (alle door God geroepenen) bij elkaar, vriend of geen vriend. Wat dat betreft doet moet gedacht worden aan een site zoals Buurtlink, waar ook ongekozen mensen bij elkaar komen en met elkaar in contact komen. De verbondenheid is niet slechts met vrienden, maar ook met niet-bevriende medeleden. Er is sprake van een zekere toevalligheid, waarmee een andere sociale dynamiek ontstaat. Online kerk moet hierop inspelen en deze ‘toevalligheid’ faciliteren of aanmoedigen.

Rust geven
Samengevat: Er moet dus een zekere lokale verbondenheid zijn, er moet sprake zijn van een sociale dynamiek waarbij niet-bevrienden toch binnen de gemeenschap met elkaar in contact komen, er moet sprake zijn van zelfidentificatie met de groep en er moet een zekere regulering zijn, zodat zij die deel zijn van de gemeenschap, zich er veilig moeten voelen. Online kerk-initiatieven moeten hier rekening mee houden.

Binnen deze punten, komt online kerk naar de definitie van Van der Leer het beste tot zijn recht. Daarbij dient de verbinding tussen online en offline kerk nog een ander doel: De hyperlokale gemeenschap neemt in belang af, men werkt steeds meer buiten de eigen plaats, men is sociaal mobieler en wisselt sneller van baan. Een toegenomen flexibiliteit, in sommige gevallen gedwongen flexibiliteit, kan zorgen voor een grotere behoefte aan contact houden met gelovigen die je in het dagelijks leven minder ziet. Een dorpskerk kent een andere dynamiek dan een stadskerk, een kerk met leden die in een grote regio werken, werkt anders dan een kerk in een gemeenschap waar iedereen bij elkaar koopt. Ook na bijvoorbeeld een verhuizing, kan een online community zorgen voor een zachte landing binnen de nieuwe gemeenschap. Ook geeft het voor buitenstaanders de mogelijkheid tot snuffelen voor een toekomstig offline-bezoek (of anders georganiseerde kerkelijke ontmoeting).

Online kerk kan dus een manier zijn om het kerkelijk leven meer rust te geven, mits dat kerkelijk leven voldoende offline plaatsvindt. Voor de vraag hoe dit dan kan, behandel ik in mijn afsluitende stuk twee online community-vormen, waarbij ik netwerksite Facebook en discussieplatform Goedgelovig als archetype gebruik.

 De kerk van nu:

Hoe ziet de online kerkelijke community van de toekomst eruit? Henk Medema noemde op zijn blog een aantal goede en belangrijke elementen daarvan. Zijn blog vormt een beginpunt voor een uitgebreidere overdenking van de vraag: Wat is het ding kerk in relatie tot de online wereld? Lees alle artikelen die over de online kerk verschijnen hier. Reacties zijn welkom, hieronder of via de mail: e.tewinkel [at] vrijzinnigevangelisch.nl

Door Evert te Winkel

Initiatiefnemer van Vrijzinnig Evangelisch. Ooit een wat zurige bijna-ex-evangelische, inmiddels opbouwend-kritisch evangelisch. Probeert aardiger te zijn.